اخبار تازه

ترکه بافی صنایع دستی مردمان خراسان جنوبی

ترکه بافی

ترکه بافی , به ساخت انواع ظروف بااستفاده از شاخه های نازک و باریک درختان ودرختچه ها تَرکه بافی می گویند.

پس از جدا سازی شاخه های ( ترکه ها – سافت ها ) مورد نظر از دو نوع درخت بید ( سرخ بید (مینا) و بید رودی )

و یا درختچه سافترگ (بادام کوهی، بادام تلخ )، آنها را از هر گونه برگ وزائده پاک نموده و بر حسب طول و قطر دسته بندی میکنند.

ترکه بافی از صنایع دستی خراسان جنوبی است و سالیان متمادی است روستاییان هنرمند این استان با سرانگشتان طلایی خود آن را زنده نگه داشته اند.

ماده اولیه مورد نیاز درترکه بافی، ساقه های نورس گیاهان به ویژه درخت بید است.

در استان خراسان جنوبی درختان سرخ بید و درختچه های سافتِرگ از جمله مهمترین منابع تامین مواد اولیه ترکه بافی است

که بصورت فراوان در محل تولید یافت می شوند. از میان شهرستان های استان خراسان جنوبی، بیرجند و روستاهای تابعه آن

بیشتر از دیگر شهرستان ها در رشته ترکه بافی فعالیت دارند.

شیوه کار چم بافی، مرواربافی و ترکه بافی به طور تقریبی مشابه یکدیگر و شبیه بافت شعاعی بامبو است

به این طریق که بافندگان ابتدا ترکه‌های درخت را که ماده اولیه مورد مصرفشان است انتخاب و آن تعداد

از ترکه‌هایی را که قابلیت تقسیم شدن به دو ، سه یا چهار قسمت را دارند ابتدا برش طولی داده

و سپس از نظر اندازه به طول‌های مورد نیاز در آورده و در آب می‌خیسانند تا انعطاف پذیر و قابل استفاده شود.

در مرحله بافت

 

درمرحله بافت تعدا چهار عدد از ترکه‌ها در کنار یکدیگر قرار گرفته و تعداد چهار یا پنج ترکه دیگر

بصورت متقاطع روی آنها قرار می‌گیرد تا تشکیل یک ستاره هشت پر را بدهد آنگاه به وسیله ترکه‌های باریک‌تری مهار شده

و بافنده با ترکه‌های نازک عمل بافت را به شیوه یکی از زیر، یکی از رو آغاز کرده و ترکه‌ها را بطور یک در میان

از لابلای ترکه‌هایی که قبلاً بطور متقاطع روی یکدیگر قرار گرفته عبور می‌دهد

و این کار را تا تکمیل قسمت کف شی که تولید آن مورد نظر است تعقیب می‌کند.

بعد از پایان کار بافت قسمت کف، در محلی که قرار است از آن جا به بعد لبه کار بافته شود

عموماً صنعتگران به بافت حالت مارپیچی داده و کار را به شیوه قبلی ادامه می‌دهند و انتهای کار را نیز بصورت مارپیچ در آورده

و سر ترکه‌هایی را که در واقع حالت تار کار را دارند به داخل قسمت مارپیچ خم می‌کنند.

 

در صورت استفاده از ترکه های قدیمی و غیر منعطف

در صورت استفاده از ترکه های قدیمی و غیر منعطف، آنها را چندین روز در آب می‌خیسانند

تا انعطاف پذیر و قابل استفاده شود . از دو دسته چهارتایی عمود بر هم از ترکه های قوی تر، ساختاری هشت شعاعی که

اسکلت اساسی واولیه کاررا تشکیل می دهد بوجود می آید. آنگاه به وسیله ترکه های نازک عمل بافت تا تکمیل دیواره های شیء ادامه می یابد.

از تولیدات ترکه بافی بیشتر به عنوان : آبکش برنج، شستن سبزی و میوه ، سبد میوه ، سبزی و گل، خشک کردن میوه ها،

حمل بار و جای خوراک حیوانات اهلی استفاده می شود. ابزار کار این رشته بسیار ساده و محدود به یک چاقو می باشد.

این حرفه بیشتر اختصاص به شهرستان بیرجند ، بالاخص روستاهای کوهپایه رشته کوه باقران دارد

که به عنوان منبع اصلی مواد اولیه این صنعت می باشد. اما در سایر شهرستانهای استان نیز تولیدآن رواج دارد

. تکنیک وفن ترکه بافی(سافت بافی) به شماره ۸۱۳ در فهرست عادی میراث ناملموس ملی ثبت گردیده است. میراث فرهنگی خراسان جنوبی

موارد استفاده

از تولیدات ترکه بافی بیشتر به عنوان آبکش برنج، شستن سبزی و میوه، سبد میوه، سبزی و گل، خشک کردن میوه ها،

حمل بار و جای خوراک حیوانات اهلی استفاده می‌شود.

ابزار کار این رشته بسیار ساده و محدود به یک چاقو است و این حرفه بیشتر اختصاص به شهرستان بیرجند،

بالاخص روستاهای کوهپایه رشته کوه باقران دارد که به عنوان منبع اصلی مواد اولیه این صنعت است.

مواد اولیه این تولیدات، کاه و شاخه‌های نازک درختان سرخ بید و بیدمشک است. مردم زحمتکش‌ این منطقه در زمستان

ساقه‌های نازک را قبل از جوانه زدن  از درخت جدا  می‌کنند. شاخه‌های بیدمشک در زمستان مرغوب‌تر است،

اما در طول سال قابل استفاده است.به دلیل جمع آوری مواد اولیه در زمستان و کم ‌کار بودن روستائیان،

سبد بافی در این فصل از رونق بیشتری برخوردار است.

بافت سبد با استفاده  از شاخه‌های نازک به”سفترک بافی” و تهیه محصول با ساقه گندم به “پخل بافی” معروف است.

برای بافت سبـد در بیرجند معمولاً از شاخه‌های نازک درخت استفاده می‌شود که بیشتر از چـوب بیدمشک و

همچنین چوب سرخ بید است

که بدون گل و میوه است. سبـدهای تهیه شده از بیدمشک، به زبان محلی به سبدهای سفترک  “سفتوک” معروف است.

برای شروع

برای شروع بافت ابتدا شاخه‌های نازک مناسب بافت سبد را از درخت جدا کرده و متناسب با بلندی چوب‌ها

از یکدیگر تفکیک شده،سپس شاخ و برگ‌های ریز اطراف ترکه‌ها را می‌برند.

اگر ترکه‌های چوب مرطوب و قابل انعطاف باشدمی‌توان کار بافت سبد را شروع کرد. ولی در صورت خشک بودن

ترکه‌ها، آن ها را در حوضچه‌های آب قرار می‌دهند.

اگر آب سرد باشد به مدت ۱۵ روز در صورت گرم بودن یک هفته زمان کافی است

تا ترکه‌ها آماده بافت شوند.در ابتدا برای اینکه توهای سوار بر هم از حالت اولیه خارج نشوند ‌بافتنی

‌را تا زده و چهار ترکه بین آن قرار می‌گیرد.دو بافتنی روی ۴ ترکه‌، ۲ بافتنی زیر ۴ ترکه

و به صورت ۴ تا زیر ۴ تا رو از چهار طرف یک یا دو بار

عبور داده، سپس هر بافتـنیبه روش یکـی زیر یکـی رو دور تا دور مـربع تشـکیل شده، ‌بافته می‌شود.

در هر جایی که سافت بافتنی تمام شد دوباره سافت جدیدی از جای بافت قبلی عبور داده شده‌ و بافت ادامه می‌یابد.

 

در صورت تمام شدن طول “تو” می‌توان سافت جدیدی جایگزین کرد. گاهی اوقات برای بزرگ‌تر کردن

دور بافت می‌تواندر حین بافت به تعداد توها نیز اضافه کرده که در واقع این مرحله از کار شبیه

بافت شعاعی در بامبو ‌بافی است.هنگام بافت سبدهایی که حالت گود دارند، جهت گودی دادن به بافت،

“تو” را با دست خم کرده و سافت بافتنی را زیر دست حالت داده‌

‌و از لابلای توها عبور می‌دهند. ‌با تکرار این عمل به بافت، ‌حالت کفی و دیواره داده می‌شود.

گاهی برای زیباتر شدن محصول، پوسته‌ روی سافت سرخ‌بید را می‌کنند تا در بافت ایجاد نقش شود و همچنین با به کار بردن سرخ‌بید

در زمینه بیدمشک نیز ایجاد نقش‌های مشابه می‌کنند.

تگیج سبدی مناسب برای آبکش کردن برنج

شولگ(Shoolg)کواره(Cavare))کالبز (Calbez) و تگیج(Tagej) از مهم‌ترین محصولات سفترک هستند.

شیوه بافت در تمام محصولات ذکر شده یکی بوده تنها دلیل متمایز کردن سبدها از هم، نوع کاربرد و شکل ظاهری سبد است.

شولگ؛ نوعی سبد گرد دارای دیواره‌ای بلند، که در قسمت دهانه تنگ می‌شود. پس از بافت سبد،

با نخ‌های کلفت دسته‌ای به دو طرف آن تعبیه می‌کنند تا بتوان آن را آویزان کرد. این محصول با دیواره کوتاه نیز بافته می‌شود

و برای نگه داشتن کشک محلی مورد استفاده قرار می‌گیرد. نوعی از این سبد بین درویشان رواج دارد

که “کژکول‌ – کشکول” نامیده می‌شود.کواره؛ سبد مستطیل شکل ته گودی که ‌در گذشته، به دو طرف بارکش وصل کرده

و محصولاتی مانند انگور با آن حمل می‌کرده‌اند.کالبز”کالَک بِز”؛ سبدهای گرد نسبتاً‌ بزرگ، دارای بافتی درشت

که فواصل باز بین سافت‌ها بیشتر بوده و این نوع سبد جهت نگهداری قوزه پنبه کاربرد داشته است.

تگیج “تختک”؛ سبدهای تخت بزرگی که کمی محدب است و جهت آبکش کردن برنج مورد استفاده قرار می‌گیرد

. بافت سبد باید ریز و از سافت‌های نازک مینا باشد، زیرا سافت بیدمشک کمی تلخ است و تلخی خود را به برنج پس می‌دهد.

از این محصول برای خشک کردن برگ زردآلو، کشک‌محلی از نوع خیلی کوچک آن برای سبد سبزی استفاده می‌کنند.

همچنین نوعی تگیج گرد کاملا مسطح نیز بافته می‌شود که به عنوان دمی بکار می‌برند.

برای بافت تگیج برای مواردی غیر از آبکش برنج از سافت بیدمشک نیز استفاده می‌شود.

این حرفه در روستاهای چهارده، خراشاد، کفکی، مزار کاهی، مرزآباد، ملک آباد و کوچ رواج دارد

و در زمستان  واوایل بهار که مواد اولیه در طبیعت وجود دارد از رونق زیادی برخوردار هستند.

سایر نوشته ها:

کتاب صنایع دستی از آزاده توماج نیا
درویش دوزی چیست و چگونه انجام میشود
شیشه درمه بافی چیست و چگونه انجام میشود
صنایع دستی چیست ؟ویژگی های صنایع دستی

از سایر آثار هنری در چکه ها دیدن نمایید.

برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن
×

سلام !

برای گفتگو در WhatsApp روی یکی از پشتیبان های ما در زیر کلیک کنید یا برای ما ایمیل بفرستید : info.chekkeha@gmail.com

× چگونه می‌توانیم به شما کمک کنیم ؟